Wie was Henrick Bruno? Over zijn leven is maar weinig bekendDe gegevens in deze paragraaf zijn voornamelijk afkomstig uit de uitstekende artikelen van Strengholt, (voornamelijk over Alida Bruno, Henrick's zuster, ook dichteres) en . geeft de aantekeningen van Huygens over de jeugd en opvoeding van zijn zonen. drukt een aantal van Bruno's frivolere gedichten af, geeft een paar vromere verzen. Oudere, soms weinig accurate of nogal opiniërende literatuur over Bruno is te vinden in: , , en .. In een grafschrift voor zichzelf portretteerde hij zich als volgt:

Een dichter slecht en recht, maar ook een kalen Droes, en van Kalis-bende. Een ander gedicht heeft de titel :

Het gedichtje versterkt de indruk die het grafschrift gaf: ook al was Bruno niet echt arm, hij zag zichzelf als, of wil zich tonen als, iemand die niet thuishoort in het gezelschap van de 'Heeren'.

Als hij in zijn laatste jaren onderdak vindt in het Pietershof te Hoorn prijst hij de regenten van het Pietershof niet alleen omdat ze hem voeden, maar ook omdat ze hem zo dicht bij 'Harmen'WNT s.v. Harmen: Harmens huisje, verbloemde benaming voor het heimelijk gemak. hebben gehuisvest:

De gedichten geven geen gunstig denkbeeld van zijn wandel , vonden Frederiks en Van der Branden, maar Witsen Geysbeek schrijft Hij schijnt een vrolijke gast geweest te zijn; zijne invallen hebben veel overeenkomsten met die van Focquenbroch .

Bruno schreef natuurlijk meer dan puntdichten zoals hierboven aangehaald. Strengholt somt op:

Vervolgens geeft Strengholt een aantal feiten die duidelijk maken dat Bruno in zijn tijd een zekere waardering heeft genoten: gedichten van zijn hand werden opgenomen in verschillende verzamelbundels, zijn techniek van berijmen werd geprezen (door Voetius) en nagevolgd (door bijvoorbeeld Willem Sluiter en Dirck Donker). Strengholt oordeelt uiteindelijk Hij was zich van de grenzen van zijn capaciteiten goed bewust. Hij behoort dan ook niet toevallig tot de vrijwel vergeten dichters uit de gouden eeuw. Dat neemt niet weg dat hij met zijn bescheiden talentje gewoekerd heeft en bij tijden een vers schreef dat ons ook nu nog weet te treffen, p. 238.

Behalve in het Nederlands schreef Bruno ook in het Latijn. Het is dankzij zijn Latijnse verzen dat hij in 1638 een aanstelling verwerft als huisleraar van de zonen van Constantijn Huygens. Huygens schrijft dat Bruno bij zijn aanstelling niet ouder is dan 18 jaar, maer geleert, ende, soo mij bleeck bij ettelicke gedruckte Poemata van sijn maexel, meer als gemeen daerin ervaren, ende de Latiniteit voorders seer kondigh ende machtigh. Desen jongeman (die seer begeerigh was bij mij te woonen) gesproken hebbende, ben ick te vreden geweest, ten aensichte van 'tgene voornoemt is, als mede van modestie ende probiteit die mij sijn physiognomie scheen te beloven, hem tot de institutie van mijne studenten te beproeven. Ende is alsoo met het beghin van Novemb. deses jaers in mijn huys. gekomen., p. 126

Bruno was geboren in 1620 of 1621 in Middelie, een dorp bij Edam, waar zijn vader Martinus Bruno predikant was. De familie verhuisde in 1624 naar Alkmaar. In 1635 ging Henrick samen met zijn oudere broer Johannes studeren in Leiden en verbleef er in het Statencollege. Het zal de bedoeling zijn geweest dat hij predikant werd (zoals zijn grootvader, vader, oom en broer), maar zijn belangstelling ging uit naar de poëzie. Hij werd dus geen predikant, en zou de rest van zijn leven in zijn onderhoud voorzien, of proberen te voorzien, in het onderwijs.

Bruno bleef negen jaar bij Huygens in dienst, en het is dus niet helemaal rechtvaardig om te spreken van een mislukte proef. Toch kan niet gezegd worden dat Huygens erg tevreden over Bruno was. Als in het eerste jaar ziet hij zich gedwongen zelf een aantal lessen aan de kinderen te geven doordien ick Brunonem bevonde seer ongelijck de rapporten mij van hem gedaen, ende, uytgesondert de Latijnsche tale, neffens eenighe goede ervaerentheid in de Poesie, in alle andere dingen gansch simpel, onervaeren, ende selfs traegh om ijetwes anders aen te nemen oft te konnen begrijpen., p. 126Bruno heeft bovendien de grootste problemen Constantijn en Christiaan bij de les te houden.

Bij de jongere zoon Philips blijkt dat Bruno inderdaad niet zo'n goede leraar is. Huygens in 1645: Philipjen vorderde all dese tijd slappelic, maer mij is nader hand wel gebleken, dat het hem niet geschort hadde als aen een goed, en neerstigh Preceptor endie die hem met discrete authoriteit, ende neersticheit hadde weten aen te voeren., p. 141Toch houdt Huygens Bruno nog enige tijd bij zich, tot mijn eighen gebruijck, alsoo hem niet kan benomen werden, dat hij een seer goed literateur ende Poeet is; ende ick in die tyd voor hadde onder sijne correctie mijne Nederlandsche gedichten te doen drucken, daervan doch voor dit jaer niet en gebeurde, komende alleenlyc uijt het werxken genaemt ofte ., p. 145

Na zijn ontslag bij Huygens vertrekt Bruno naar zijn familie in Alkmaar. Voor zijn sollicitaties vraagt hij nog regelmatig Huygens' protectie. In 1648 wordt hij rector aan de Latijnse school in Rhenen, wat geen succes wordt: in zijn brieven klaagt hij over het geschreeuw van de schooljeugd. Hij vertrekt na korte tijd, en wordt in 1650 conrector in Hoorn, en blijft dat meer dan tien jaar. Er is gesuggereerd dat hij uiteindelijk wegens wangedrag ontslagen is, maar ik heb hiervoor geen aanwijzingen. Strengholt: We zullen er wel niet ver naast zitten als we aannemen dat hij zich ook in Hoorn slechts met de grootste moeite - maar deed hij er werkelijk moeite voor? - als schoolmeester wist staande te houden, dat hij zijn geestkracht vooral richtte op de beoefening van de letteren, en dat zijn ontslag voor alle partijen de lang begeerde afsluiting was van een niemand gelukkig makende situatie, p. 233.

De laatste jaren van zijn leven verbleef het Pietershof te Hoorn. Hij overleed in 1664 te Alkmaar.

Het Hooglied is in de zeventiende eeuw meerdere malen berijmdNaast Bruno's berijming noemt Strengholt in de berijmingen van Jacob Beeckman, Jacobus Revius, Samuel Ampzing, Willem Sluiter, Hieronymus Vogellius, De Brune, Van Oosterwyck en Arnold Altius.. BlomIn speculeert over de reden van de populariteit van het Hooglied en zoekt die in de mogelijkheid voor gebruik op school. De stof van het Hooglied zou geschikt zijn om Rome te bestrijden en toch ook een meer persoonlijk-emotionele lading hebben. Daardoor zou het Hooglied kunnen hebben fungeren als tegenhanger van de Marialiederen op de scholen van de Jezuïeten.

Ik zal mij niet aan deze speculaties wagen. De verklaring van Blom gaat in elk geval alleen op voor de 'zingbare' Hoogliedberijmingen (zoals die van Beeckman, over wie Blom schrijft). Bovendien was niet alleen het Hooglied populair: ook de Klaagliederen en (vooral) de Psalmen werden veel berijmd.

Jacobus Revius nam een HoogliedberijmingDe berijming van Revius is uitgegeven en uitgebreid toegelicht door Strengholt in op in zijn . Juist omdat het werk enorm verschilt van het werk van Bruno, is het nuttig er kort aandacht aan te besteden. De berijming die Revius geeft is vrij. Hij volgt niet letterlijk de tekst van de Bijbel maar geeft een interpreterende weergave. Waar de StatenvertalingRevius' berijming is van 1621 en dateert dus van voor de Statenvertaling. Hij baseerde zich op de vertaling met verklaringen van Udemans (1616). Deze verklaring zou later grote invloed hebben op de vertaling van en kanttekeningen bij het Hooglied in de Statenvertaling. zegt 'Mijn Liefste is blank en rood' (Hooglied 5:10) zegt Revius:

Een ander voorbeeld van een interpolatie met religieus taalgebruik is:

Wel heel expliciet, en zonder parallel in de tekst van de Statenvertaling, is:

De interpreterende elementen in de eigenlijke tekst worden geëxpliciteerd door de korte beschrijvingen van de inhoud die Revius aan de gezangen vooraf laat gaan. Aan het derde gezang gaat vooraf:

De Kercke in vrede sijnde verslapt in yver ende genade. Soeckt versterckinge by de Leraers. De selve gevonden hebbende, belooft stantvasticheyt. dreycht alle beroerders ende scheurmakers. Haer heerlicheyt ende vrymoedicheyt nade becoringhe. De bewaeringe Christi, het Euangelium, de Salicheyt: geleken by Salomoms lijf guarde, sijn Coetswagen, sijn trou-dagh., 'Inhout' Derde Ghesanck.

De berijming wordt ingeleid door een 'Ghebet' in de vorm van een sonnet. Het sextet luidt:

Voor Revius, zoveel is duidelijk, is de bruid niet zomaar 'de kerk', maar vooral de (Nederlandse) gereformeerde kerk.

In technisch opzicht valt aan Revius' berijming op dat elke zang een eigen strofevorm heeft. Bij elke zang wordt een wijsaanduiding gegeven (een psalm of een ander geestelijk lied). De regellengte wisselt. Het rijm is wisselend gepaard, gekruist of omarmend.

De berijming door Bruno zal blijken in de meeste genoemde opzichten af te wijken van die door Revius: Bruno houdt zich zeer letterlijk aan de bijbeltekst, hij geeft geen toelichtingen en hij kiest een strakke versvorm die zeker niet bedoeld zal zijn geweest om te zingen. Mogelijke verklaringen voor deze verschillen suggereren zichzelfIk bied deze verklaringen aan voor wat ze zijn: suggesties.: Revius was behalve letterkundige ook predikant, Bruno was alleen letterkundige. Voor Revius was het zijn dagelijks werk bijbelteksten te verklaren of nog eens op andere wijze te verwoorden; vandaar zijn eigen interpolaties en de korte beschrijvingen van de inhoud per hoofdstuk. Bruno had zijn theologische opleiding niet afgemaakt en het ligt voor de hand te veronderstellen dat hij zich minder vrij zal hebben gevoeld op eigen gezag de bijbeltekst uit te breiden. Dat Bruno geen zingbare berijming maakte kan verklaard worden uit het latere ontstaan van zijn berijming: in 1656 werd de liedvorm niet meer beschouwd als serieuze literatuur - in Revius' tijd was dat nog niet zoZie ..

Bruno's Hoogliedbrijming is, voorzover bekend, nooit afzonderlijk uitgegeven. In de eerste twee drukken was de Hoogliedberijming een annex bij de berijming van de Klaagliederen. De derde druk was een verzameluitgave van de berijmingen van Job, Prediker, Spreuken, Klaagliederen en het Hooglied.

De eerste druk dateert van 1656 (het jaartal is op de titelpagina door een oude hand verbeterd in '1659', waarover verderop meer). Het is de tekst van deze druk die uitgangspunt geweest is bij het maken van deze editie. De druk bevat, zoals gezegd, berijmingen van de Klaagliederen en van het Hooglied, en daarnaast een opdracht en een aantal lofdichten. In deze editie worden de opdracht, de Hoogliedtekst en de lofdichten gereproduceerd.

De opdracht van de druk is gericht aan Ysbrandt VVormersz. van Schoonen en Ian de Groot Iansz., zwager en neef van de Heer en Mr. Jan de Groot, Rechts-geleerde en oudt Schepen deser Stede. Bruno was met de overleden Jan de Groot bevriend geweest. De Groot was begonnen aan een berijming van de Klaagliederen, en op aandrang van de genoemde familieleden heeft Bruno na het overlijden van De Groot in diens plaats deze berijming vervaardigd.

In zijn brief aan Huygens dd. 29 november 1656 klaagt Bruno een beetje over dat karwei. Toch lijkt hij in het eerdere lijkdicht voor De Groot, opgenomen in de opdracht, er min of meer naar gesolliciteerd te hebben:

De druk van 1657 verscheen bij Hondius in Den Haag. Hij reproduceert de druk van 1656 tamelijk getrouw. Een enkele fout is verbeterd, er zijn talloze kleine spellingsverschillen, maar qua inhoud komen beide drukken overeenDat wil zeggen: voor wat betreft de opdracht, de Hoogliedtekst en de lofdichten. De teksten van de Klaagliederen heb ik niet vergeleken..

Daarentegen is de druk van 1658 een wezenlijk andere. Zoals gezegd bevat de druk de verzamelde Bijbelberijmingen van Bruno (m.u.v. de Psalmen). De opdracht aan de familieleden van De Groot is vervangen door een opdracht aan de verzamelde regenten van Hoorn en omstrekenNamelijk aan: de Edele Mogende Heeren, d'Heeren Gecommitteerde Raden vande Staten van Hollandt en West-Vrieslandt, in West-Vrieslandt en 't Noorder-quartier Midts-gaders Aende Eerent-feste, Hoogh-achtbare, Wijse en Voorsienige Heeren, d'Heeren Schout, Burgermeesteren, Schepenen, ende Vroedt-schappen des Stadts Hoorn .. Er is een groot aantal extra lofdichten waaronder een aantal voor het Hooglied. In een Aen den leser licht Bruno toe wat hem met zijn berijmingen voor ogen stondBij de bestudering van de varianten zijn twee plekken aangetroffen waar niet alle exemplaren van de editie-1658 gelijkluidend zijn (1:11.2 en 3:2.1). Ik hecht hier verder geen betekenis aan..

Vanwege de genoemde correctie van het jaartal 1656 in 1659 op de titelpagina van het enig bekende exemplaar van de druk van 1656 is er wel getwijfeld aan de juistheid van het jaartal. Een bijkomend argument voor die twijfel zou kunnen zijn dat er een handgeschreven opdracht op het schutblad staat die ook gedateerd is in 1659. Mijns inziens zijn er echter voldoende redenen om vast te houden aan 1656. De eerste reden is dat het jaartal ook voorkomt in de ondertekening van de opdracht van de druk. Bruno verklaart het werk te hebben ondernomen omdat de (begin 1656) overleden Jan de Groot het niet heeft kunnen voltooien. Hij verklaart dan nog Hy en beleeft nu niet die bedroefde daghen, in de welcke Godes vierighe slaende handt soo merckelijck over dese Stadt, die soo vol volcks was, is uytgestreckt! Dit kan een verwijzing zijn naar de pestepidemie van 1656Elfduizend doden in Hoorn en omgeving. Zie .

Een tweede reden is dat het minder voor de hand ligt dat een uitgave met een opdracht aan twee goede bekenden (waarin van het werk wordt gezegd dat het is ondernomen naar aanleiding van de dood van hun familielid, een goede vriend van de schrijver) zou volgen op een uitgave (die van 1658, bij dezelfde drukker) waarin dit werk met een aantal soortgelijke werken verenigd is uitgegeven en is opgedragen aan de verzamelde notabelen van de streek.

Een derde reden om vast te houden aan 1656 is afkomstig uit de correspondentie van Bruno met Huygens. Bruno vraagt op 29 november 1656 (vanuit Hoorn) aan Huygens om een gedichtje voor zijn Klaagliederen en Hooglied, en zegt dat de berijmingen zeer binnenkort het licht zullen zien. In een PS noteert hij nog In grote haast, temidden van het lawaai van het drukkerswerk. Het gedicht van Huygens is gedateerd zeven december 1656. Op dertien december bedankt Bruno Huygens voor het lofdichtZie , p. 277.. Op achttien januari 1657 stuurt Bruno dan Huygens een boek, kennelijk een exemplaar van de zojuist verschenen Klaagliederen en Hooglied. Als de druk van 1656 uit 1659 zou dateren, zou de eerste druk die van 1657 uit Den Haag zijn, en dan zou het niet erg voor de hand liggen dat Bruno vanuit Hoorn een exemplaar stuurt naar Huygens (in Den Haag).

Een laatste reden om te veronderstellen dat de datering van 1656 voor de eerste druk correct is, wordt geleverd door een analyse van de varianten. Er zijn in totaal 273 varianten gevonden (dat wil zeggen: tekstplaatsen waar verschillen tussen de drukken zijn aangetroffen). Tussen de drukken zijn de aantallen verschillen als volgt: Aantal verschillen 1656-1657: 193 Aantal verschillen 1656-1658: 100 Aantal verschillen 1657-1658: 258 Het is duidelijk dat deze getallen consistent zijn met de aanname dat de druk van 1656 inderdaad de eerste druk was en dat de beide volgende drukken onafhankelijk de druk van 1656 als legger hebben gebruikt. Beide nieuwe drukken hebben verschillen geïntroduceerd ten opzichte van de eerste druk, en omdat de zetters onafhankelijk werkten verschillen de nieuwe drukken ten opzichte van elkaar meer dan van hun gemeenschappelijke origineel. Nu zijn de meeste varianten tussen de verschillende drukken van minieme aard: een ander leesteken, een tussengevoegde 'h', een 'y' i.p.v. 'ij'. Er is echter één opvallende zetfout die voorkomt in de drukken van 1656 en 1658 maar niet in de druk van 1657: 'Vtiendin' voor 'Vriendin'Zie 1:15.1.. De zetfout is zo opvallend dat de druk van 1656 als legger moet hebben gefungeerd voor die van 1658, of omgekeerd. De veronderstelling dat de druk van 1656 in werkelijkheid van 1659 dateert, dwingt echter tot de volgende veronderstelling: dat voor deze '1659'-druk de druk van 1657 als legger heeft gediend. Als immers de druk van 1658 (die dan dus zelf gebaseerd moet zijn op de druk van 1657) de legger is geweest voor '1659', is het onverklaarbaar waarom het aantal verschillen tussen 1657 en '1659' zo veel kleiner is dan dat tussen 1657 en 1658. Het omgekeerde effect zou verwacht mogen worden. Deze veronderstelling is echter in strijd met de eerdere constatering n.a.v. de 'Vtiendin'-zetfout. De conclusie moet wel zijn dat het jaartal 1656 voor de eerste druk correct is.